İnsan kaynaklarında sık kullanılan 221 terim; sade Türkçe tanımlar ve somut örneklerle. Bir terim birden çok departmanı ilgilendiriyorsa her birinde görünür.
221 terim
360-Degree Feedback
Çalışanın yöneticisi, ekip arkadaşları, çalışanları ve gerekirse müşterileri tarafından, kendi değerlendirmesiyle birlikte çok yönlü olarak değerlendirilmesi. Genellikle gelişim amacıyla ve isimsiz yapılır.
Örnek: Bir müdür; yöneticisi, 4 meslektaşı ve 6 çalışanından iletişim ve delegasyon üzerine isimsiz geri bildirim alır; rapor koçuyla birlikte yorumlanır.
70-20-10 Learning Model
Öğrenmenin yaklaşık %70'inin iş üzerindeki deneyimlerden, %20'sinin başkalarıyla etkileşimden (geri bildirim, mentorluk) ve %10'unun resmî eğitimlerden geldiğini öne süren gelişim çerçevesi. Kesin bir oran değil, yol göstericidir.
Örnek: Yeni bir takım liderinin gelişim planında bir proje yönetimi görevi (70), bir mentor (20) ve iki günlük liderlik eğitimi (10) yer alır.
9-Box Grid
Çalışanları performans (yatay) ve potansiyel (dikey) eksenlerinde düşük, orta, yüksek olarak üçe bölünmüş bir tabloya yerleştirerek yetenek kararlarına yardımcı olan araç.
Örnek: Hem performansı hem potansiyeli yüksek görülen 4 kişi sağ üst kutuya yerleşir ve hızlandırılmış yönetici geliştirme programına alınır.
6331 md. 11–12
Yangın, deprem, kimyasal sızıntı gibi acil durumlarda yapılacakları, tahliye yollarını ve görevli ekipleri gösteren plan. Ekipler eğitilir ve düzenli tatbikat yapılır.
Örnek: Bir ofis binasında yılda en az bir kez yangın tahliye tatbikatı yapılır; toplanma alanında sayım yapılarak süre kayda geçirilir.
KVKK md. 3 ve 5
Belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rıza. Kanundaki diğer işleme şartlarından biri varsa (ör. sözleşmenin ifası, kanuni yükümlülük) ayrıca açık rıza istenmez.
Örnek: Bordro için açık rıza alınmaz, çünkü veri işleme kanuni yükümlülüktür; ancak çalışanın fotoğrafının şirket tanıtım broşüründe kullanılması için açık rıza gerekir.
Candidate Experience
Adayın ilanı gördüğü andan işe başladığı ya da reddedildiği ana kadar şirketle yaşadığı tüm temasların toplamı ve bu temaslardan edindiği izlenim.
Örnek: Mülakattan sonra iki hafta haber alamayan aday, şirketi arkadaşlarına önermez; aynı aday ret e-postasını üç gün içinde gerekçesiyle alsa izlenimi olumlu olabilir.
Talent Pool
Şu an açık pozisyon olmasa da ileride değerlendirilmek üzere bilgileri saklanan aday listesi. Adayın kişisel verileri için KVKK kapsamında aydınlatma ve gerekiyorsa açık rıza gerekir.
Örnek: Son aşamada elenen iki güçlü aday, onayları alınarak havuza eklenir; üç ay sonra açılan benzer pozisyon için önce onlarla görüşülür.
Awareness, Desire, Knowledge, Ability, Reinforcement
Bireysel değişimi beş aşamada ele alan model: farkındalık, istek, bilgi, yetenek ve pekiştirme. Değişime direncin hangi aşamada olduğunu bulmaya yarar.
Örnek: Yeni CRM'i kullanmayan satış ekibinin sistemi bildiği (bilgi) ama kullanmak istemediği (istek) görülür; çözüm olarak prim hesabı CRM verisine bağlanır.
Asgari Geçim İndirimi
Çalışanın medeni durumu ve çocuk sayısına göre gelir vergisinden indirilen tutardı. 1 Ocak 2022'den itibaren kaldırıldı; yerine asgari ücret istisnası getirildi.
Örnek: Eski bordrolarda "AGİ" satırı görülür; 2022 ve sonrası bordrolarda bu satır yoktur, onun yerine gelir ve damga vergisi istisnası satırları vardır.
4857 md. 2
Asıl işverenden, işyerinde yürütülen mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde ya da teknolojik nedenle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan işveren. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı birlikte sorumludur.
Örnek: Bir hastanenin temizlik hizmetini aldığı firma alt işverendir; firma işçilere ücret ödemezse işçi hastaneden de talep edebilir.
4857 md. 68
Günlük çalışma süresinin ortasında verilen mola: 4 saat veya daha kısa işlerde 15 dakika, 4–7,5 saat arası işlerde yarım saat, 7,5 saatten uzun işlerde bir saat. Çalışma süresinden sayılmaz.
Örnek: 9 saatlik çalışma gününde işçiye en az bir saat ara dinlenmesi verilir; bu süre öğle arası olarak tek parça ya da bölünerek kullanılabilir.
7036 s. İş Mahkemeleri Kanunu md. 3
Kanuna, sözleşmeye ya da toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı, tazminat ve işe iade taleplerinde dava açmadan önce arabulucuya başvurulmasının zorunlu olması.
Örnek: Fazla mesai alacağı için dava açmak isteyen işçi önce adliyedeki arabuluculuk bürosuna başvurur; toplantıda anlaşılırsa tutanak ilam niteliğinde belge olur, anlaşılamazsa dava açılabilir.
4857 s. İş Kanunu md. 39
İşçinin normal çalışma süresi karşılığında ödenmesi zorunlu en düşük ücret. Asgari Ücret Tespit Komisyonu tarafından belirlenir; brüt ücret bunun altında kararlaştırılamaz.
Örnek: Tam zamanlı çalışan bir depo görevlisine, sözleşmede ne yazarsa yazsın, yürürlükteki asgari ücretten düşük ücret ödenemez.
GVK md. 23/18 ve DVK
2022'den beri tüm çalışanların ücretinin asgari ücrete isabet eden kısmı gelir vergisi ve damga vergisinden istisnadır. Bu düzenleme, kaldırılan AGİ'nin yerine geldi.
Örnek: Asgari ücretle çalışan biri hiç gelir ve damga vergisi ödemez; daha yüksek ücret alan biri de ücretinin asgari ücrete denk gelen kısmı için vergi ödemez.
Applicant Tracking System (Aday Takip Sistemi)
İlanların yayımlanmasından başvuruların toplanmasına, aday değerlendirmesinden teklif aşamasına kadar işe alım sürecini tek yerde yöneten yazılım.
Örnek: Bir perakende şirketi 40 mağaza için açtığı ilanlara gelen 3.000 başvuruyu ATS üzerinden ön elemeye tabi tutar ve her adayın hangi aşamada olduğunu tek ekranda görür.
KVKK md. 10
Kişisel veriler elde edilirken veri sahibine; veri sorumlusunun kimliğini, verilerin hangi amaçla işleneceğini, kime aktarılabileceğini, toplama yöntemini ve hukuki sebebini ve haklarını bildiren metin.
Örnek: İş başvuru formunun altında, özgeçmişin hangi amaçla ve ne kadar süre saklanacağını ve adayın haklarını anlatan bir aydınlatma metni yer alır.
4857 Ek md. 2 (7578 s. Kanunla değişik)
Eşi doğum yapan erkek işçiye verilen ücretli izin. 1 Mayıs 2026'dan itibaren 10 gündür.
Örnek: Eşi doğum yapan çalışan, doğum belgesini İK'ya iletir ve 10 günlük ücretli babalık iznini kullanır; bu süre yıllık izninden düşülmez.
Engagement Survey
Çalışanların işe, yöneticiye, ekibe ve kuruma bağlılığını, genellikle isimsiz ve düzenli olarak ölçen anket. Sonuçların eyleme dönüştürülmesi ankete güveni artırır.
Örnek: Yıllık anket sonrası her yönetici kendi ekibinin en düşük iki maddesini ekiple konuşur ve üç ay içinde uygulanacak bir eylem planı yazar.
4857 md. 11
Belirli bir süre ya da belirli bir işin tamamlanması gibi objektif koşullara bağlı olarak yapılan iş sözleşmesi. Esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste yapılamaz; yapılırsa belirsiz süreli sayılır.
Örnek: Doğum iznine ayrılan çalışanın yerine 6 aylık belirli süreli sözleşmeyle bir çalışan alınır; süre bitince sözleşme kendiliğinden sona erer.
White-collar / Blue-collar
Beyaz yaka genellikle ofiste masa başı, bilgi ağırlıklı işlerde; mavi yaka üretim, saha ve bedensel güç gerektiren işlerde çalışanlar için kullanılır.
Örnek: Bir fabrikada mavi yaka çalışanlar vardiyalı ve PDKS ile, beyaz yaka çalışanlar esnek saatlerle çalışır; iki grubun yan hakları da farklı olabilir.
4857 md. 17
Belirsiz süreli iş sözleşmesini feshetmek isteyen tarafın önceden vermesi gereken süre: 6 aydan az kıdemde 2, 6 ay–1,5 yıl arası 4, 1,5–3 yıl arası 6, 3 yıldan fazla kıdemde 8 hafta.
Örnek: 4 yıllık bir çalışan istifa ederse 8 hafta önceden bildirmesi gerekir; bu süre içinde işveren yeni iş araması için günde en az 2 saat izin verir.
Unconscious Bias
Farkında olmadan kişiler hakkında yaş, cinsiyet, okul, aksan gibi özelliklere dayalı yargılarda bulunma eğilimi. İşe alım ve performans kararlarını bozabilir.
Örnek: Mülakatçı kendi mezun olduğu üniversiteden gelen adaya farkında olmadan daha yüksek puan verir; yapılandırılmış mülakat ve puanlama formu bu etkiyi azaltır.
One-on-One (1:1)
Yönetici ile çalışanın düzenli aralıklarla (ör. iki haftada bir) iş, öncelikler, engeller, gelişim ve iyi oluş üzerine yaptığı kısa görüşme.
Örnek: Her iki haftada bir 30 dakikalık birebir görüşmede çalışan gündemi kendisi hazırlar; yönetici notları ortak bir belgeye yazar.
IDP (Individual Development Plan)
Çalışanın gelişim alanlarını, hedeflerini, bu hedeflere hangi eğitim, görev ya da destekle ulaşacağını ve zaman çizelgesini gösteren plan.
Örnek: Performans görüşmesinde bir uzmanın gelişim planına "sunum becerisi: Mart'ta eğitim, Nisan'da yönetim kuruluna bir sunum, Haziran'da geri bildirim" yazılır.
Payroll
Çalışanın bir aylık brüt ücretini, eklerini, yasal kesintilerini (SGK, işsizlik sigortası, gelir ve damga vergisi) ve ele geçen net ücretini gösteren belge.
Örnek: Ekim bordrosunda brüt ücret, fazla mesai, yemek yardımı, SGK işçi payı, işsizlik sigortası, gelir vergisi, damga vergisi, istisnalar ve net ödeme ayrı satırlarda görünür.
Payroll Outsourcing
Bordro hesaplama, SGK bildirgeleri ve vergi beyannamelerinin bir hizmet sağlayıcıya devredilmesi.
Örnek: 80 çalışanlı bir şirket bordroyu bir mali müşavirlik firmasına verir; İK ekibi yalnız puantaj ve değişiklikleri aylık olarak iletir.
Gross Salary
Yasal kesintiler yapılmadan önceki ücret tutarı. Kıdem ve ihbar tazminatı gibi hesaplar brüt ücret üzerinden yapılır.
Örnek: Teklif mektubunda "aylık 60.000 TL brüt" yazıyorsa, çalışanın eline SGK ve vergi kesintilerinden sonra daha düşük bir net tutar geçer.
Buddy Program
Yeni çalışana ilk haftalarda gündelik sorularında yardımcı olması için deneyimli bir çalışanın eşleştirilmesi. Mentorluktan daha kısa ve pratiktir.
Örnek: Yeni yazılımcıya aynı ekipten bir buddy atanır; birlikte öğle yemeğine gider, kod inceleme kurallarını ve toplantı düzenini ondan öğrenir.
Center of Excellence
Ücret, yetenek yönetimi, eğitim gibi belirli bir İK alanında politika ve programları tasarlayan uzman ekip.
Örnek: Ücret ve yan haklar COE'si yeni prim sistemini tasarlar; HRBP'ler sistemi birimlere uygular, hizmet merkezi hesaplamaları yapar.
Comparative Ratio (Karşılaştırma oranı)
Çalışanın ücretinin, bulunduğu ücret bandının orta noktasına oranı. %100 orta noktada olmayı, %90 orta noktanın %10 altında olmayı gösterir.
Örnek: Bandının orta noktası 60.000 TL olan ve 54.000 TL alan çalışanın compa-ratio'su %90'dır; zam döneminde bu çalışana daha yüksek oran verilebilir.
4857 md. 14
İşçinin, yazılı sözleşmeyle, ihtiyaç duyulduğunda işverenin çağrısı üzerine iş gördüğü kısmi süreli çalışma türü. Çağrı en az 4 gün önce yapılmalıdır.
Örnek: Bir etkinlik şirketi, yoğun haftalarda çağırdığı hostesle çağrı üzerine çalışma sözleşmesi yapar; haftalık çalışma süresi sözleşmede belirlenmemişse 20 saat kabul edilir.
Employee Engagement
Çalışanın işine ve kurumuna duygusal olarak bağlı olması, kurumun hedeflerine katkı vermek için gönüllü çaba göstermesi. Memnuniyetten farklıdır: memnun bir çalışan bağlı olmayabilir.
Örnek: Bağlılık anketinde "Bu şirkette çalışmayı arkadaşlarıma öneririm" ifadesine katılım %55'ten %70'e yükselince ekipler daha az ayrılmaya başlar.
Employee Experience (EX)
Çalışanın işe alımdan ayrılışa kadar kurumla yaşadığı tüm temaslar, fiziksel ve dijital çalışma ortamı ve kültür hakkındaki algılarının toplamı.
Örnek: Çalışan, izin talebini telefondan 1 dakikada girebiliyor, yöneticisinden düzenli geri bildirim alıyor ve ilk gününde bilgisayarı hazırsa deneyimi olumludur.
Employee Handbook
Şirketin tarihçesini, değerlerini, temel kurallarını, yan haklarını ve sık sorulan İK konularını çalışanlara özetleyen rehber.
Örnek: Yeni başlayan çalışan el kitabından izin talebinin nasıl yapılacağını, kıyafet kuralını ve yemek kartının ne zaman yükleneceğini öğrenir.
Employee Wellbeing
Çalışanların fiziksel, ruhsal, sosyal ve finansal açıdan iyi durumda olması ve bunu destekleyen kurumsal uygulamalar.
Örnek: Şirket çalışanlara ücretsiz psikolojik danışmanlık hattı (EAP), finansal okuryazarlık seminerleri ve toplantısız cuma öğleden sonraları sunar.
Employee Self-Service (ESS)
Çalışanların izin talebi, bordro görüntüleme, adres güncelleme gibi işlemleri İK'ya başvurmadan kendilerinin yapabildiği portal ya da mobil uygulama.
Örnek: Çalışan telefonundan izin talebi girer, yöneticisi bildirimle onaylar ve izin bakiyesi anında güncellenir.
6331 md. 20
İş sağlığı ve güvenliği konularında çalışanları temsil etmeye ve önerilerde bulunmaya yetkili kişi. Sayısı çalışan sayısına göre 1 ile 6 arasında değişir.
Örnek: 80 çalışanlı bir işyerinde seçimle belirlenen 2 çalışan temsilcisi, İSG kurulu toplantılarına katılır.
Employee Lifecycle
Çalışanın kurumla ilişkisinin aşamaları: çekme, işe alım, işe uyum, gelişim, elde tutma ve ayrılış. İK süreçleri ve ölçümleri bu aşamalara göre planlanır.
Örnek: Şirket her aşama için bir anket noktası belirler: aday deneyimi anketi, 90. gün anketi, yıllık bağlılık anketi ve çıkış görüşmesi.
Employer Review Platforms
Çalışan ve adayların şirketler hakkında ücret, mülakat ve çalışma ortamı deneyimlerini paylaştığı platformlar. İşveren markasını ve başvuru kararlarını doğrudan etkiler.
Örnek: Bir aday mülakattan önce şirketin yorumlarını okur ve "mülakatlar 3 aşamalı ve çok uzun" yorumlarını görünce sürecin ne kadar süreceğini İK'ya sorar.
Employee Retention
Değerli çalışanların kurumda kalmasını sağlamaya yönelik ücret, gelişim, yönetici kalitesi, esneklik ve tanınma gibi uygulamalar; ölçütü genellikle elde tutma oranıdır.
Örnek: Kritik pozisyondaki 20 çalışan için kalma görüşmeleri yapılır, ücretleri piyasaya göre gözden geçirilir ve kariyer planları netleştirilir.
6331 md. 13
Ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşan çalışanın, İSG kuruluna (yoksa işverene) başvurarak gerekli önlem alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilmesi. Bu sürede ücret ve diğer hakları saklıdır.
Örnek: Gaz kaçağı alarmı çalıştığı halde kontrol yapılmadan hatta girmesi istenen işçi bu durumu yazılı bildirir ve önlem alınana kadar çalışmaz.
Bell Curve / Forced Distribution
Performans notlarının önceden belirlenmiş bir dağılıma (ör. %10 en yüksek, %70 orta, %20 düşük) uymasının istendiği yöntem. Not enflasyonunu önler ama küçük ekiplerde adaletsiz sonuç verebilir.
Örnek: 50 kişilik bir birimde en fazla 5 kişiye en yüksek not verilebilir; 8 kişilik bir ekipte ise bu kural esnetilir.
Exit Interview
İşten ayrılan çalışanla ayrılış nedenlerini ve kurum hakkındaki görüşlerini öğrenmek için yapılan görüşme ya da anket.
Örnek: Çıkış görüşmeleri bir birimden ayrılanların %60'ının yönetici tarzından şikâyet ettiğini gösterir; birim müdürüne koçluk desteği verilir.
488 s. Damga Vergisi Kanunu
Ücret ödemelerinden binde 7,59 oranında kesilen vergi. Asgari ücrete isabet eden kısım damga vergisinden istisnadır.
Örnek: Kıdem tazminatından gelir vergisi kesilmez ama damga vergisi kesilir; bordroda yalnızca damga vergisi satırı görünür.
Assessment Center
Adayların ya da çalışanların vaka çalışması, rol oyunu, grup tartışması gibi birden çok egzersizle, birden çok gözlemci tarafından değerlendirildiği yöntem.
Örnek: Yönetici adayı 6 çalışan bir gün boyunca e-posta kutusu egzersizi, zor çalışanla görüşme rol oyunu ve sunum yapar; üç gözlemci yetkinlikleri puanlar.
Change Management
Yeni bir sistem, yapı ya da çalışma biçimine geçişte insanların değişimi anlamasını, kabul etmesini ve benimsemesini sağlamak için yürütülen planlı çalışmalar.
Örnek: Yeni İK yazılımına geçişte önce yöneticilere neden değiştiği anlatılır, her birimden "değişim elçileri" seçilir, eğitimler ve sık sorulan sorular hazırlanır.
Diversity, Equity and Inclusion
Farklı geçmişlerden insanların kurumda yer almasını (çeşitlilik), adil fırsatlara erişmesini (eşitlik) ve kendilerini ait hissetmesini (kapsayıcılık) hedefleyen politika ve uygulamalar.
Örnek: Şirket ilanlarındaki dili gözden geçirir, mülakat panellerini çeşitlendirir ve kadın çalışanların terfi oranını yıllık olarak raporlar.
4857 s. İş Kanunu md. 15
İş sözleşmesine konulabilen, en çok 2 ay (toplu iş sözleşmesiyle 4 aya kadar) süren dönem. Bu sürede taraflar sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden ve tazminatsız feshedebilir; çalışılan günlerin ücreti ödenir.
Örnek: 1 Şubat'ta 2 ay deneme süresiyle işe başlayan çalışanın sözleşmesi 20 Mart'ta işverence sona erdirilirse ihbar tazminatı ödenmez; 48 günlük ücret ve hak edilen diğer alacaklar ödenir.
4857 md. 63
Tarafların anlaşmasıyla haftalık çalışma süresinin günlere farklı dağıtılması; iki aylık (toplu iş sözleşmesiyle dört aylık) dönemde ortalama haftalık süre 45 saati aşmazsa fazla çalışma doğmaz.
Örnek: Bir hafta 50, sonraki hafta 40 saat çalışılan ve iki haftalık ortalama 45 saat olan denkleştirme döneminde fazla mesai ücreti doğmaz.
Absenteeism Rate
Planlanan iş günlerinden izinsiz ya da raporlu olarak çalışılmayan günlerin oranı. Yıllık izin gibi planlı izinler genellikle hesaba katılmaz.
Örnek: 50 çalışanın 22 iş günlük bir ayda toplam 1.100 planlı iş günü vardır; 33 gün rapor ve izinsiz devamsızlık varsa oran %3'tür.
Disciplinary Procedure
İşyeri kurallarına aykırı davranışların sözlü uyarı, yazılı uyarı, ihtar gibi kademelerle ele alındığı, yönetmelik ya da iç düzenlemeyle tanımlanan süreç.
Örnek: İş güvenliği kuralına uymayan çalışana önce yazılı uyarı verilir; tekrarlanınca disiplin kurulu toplanır ve sonuç savunmasıyla birlikte dosyasına konur.
4857 md. 74 (7578 s. Kanunla değişik)
Kadın işçinin doğumdan önce ve sonra çalıştırılmadığı süre. 1 Mayıs 2026'dan itibaren toplam 24 haftadır: doğumdan önce 8, sonra 16 hafta; çoğul gebelikte doğum öncesine 2 hafta eklenir. Bu sürede SGK analık ödeneği öder.
Örnek: Doktor onayıyla doğumdan önceki 2 haftaya kadar çalışan işçinin kullanmadığı süre doğum sonrası izne eklenir.
Employee Assistance Program
Çalışanlara ve çoğu zaman ailelerine psikolojik, hukuki, finansal danışmanlık gibi gizli destek sağlayan, işverenin finanse ettiği program.
Örnek: Boşanma sürecindeki bir çalışan EAP hattını arar; şirkete isim bildirilmeden 5 seans psikolojik danışmanlık ve bir hukuki görüşme alır.
Training Needs Analysis (TNA)
Kurumun, ekiplerin ya da kişilerin hedeflerine ulaşmak için hangi bilgi, beceri ve davranışlarda eksik olduğunu belirleyip eğitim önceliklerini çıkarma süreci.
Örnek: Müşteri şikâyetlerinin %40'ının iade sürecinden geldiği görülür; çağrı merkezi ekibine iade politikası ve zor müşteriyle iletişim eğitimi planlanır.
Phillips ROI Model
Kirkpatrick modeline beşinci düzey olarak eklenen, eğitimin parasal faydasının maliyetine oranını hesaplayan yöntem: ROI = (net fayda / maliyet) × 100.
Örnek: Maliyeti 200.000 TL olan bir hata azaltma eğitimi yıl içinde 500.000 TL tasarruf sağladıysa ROI = (500.000 − 200.000) / 200.000 × 100 = %150'dir.
SGK eksik gün nedenleri
Ay içinde 30 günden az bildirilen sigortalı için eksikliğin nedeninin (istirahat, ücretsiz izin, kısmi süreli çalışma, devamsızlık gibi) koduyla SGK'ya bildirilmesi.
Örnek: 5 gün ücretsiz izin kullanan çalışan o ay SGK'ya 25 gün olarak bildirilir ve eksik gün nedeni "ücretsiz izin" kodu ile belirtilir.
4857 md. 30
Özel sektörde 50 veya daha fazla işçi çalıştıran işverenlerin, işçilerinin %3'ü oranında engelli işçi çalıştırma zorunluluğu. Yükümlülüğe uyulmazsa idari para cezası uygulanır.
Örnek: 120 işçili bir işyeri en az 3 engelli işçi çalıştırmalıdır; bu işçiler için işveren SGK hissesinin tamamı Hazine tarafından karşılanır.
Employee Net Promoter Score (Çalışan Net Tavsiye Skoru)
"Bu şirketi çalışılacak bir yer olarak tavsiye eder misiniz?" sorusuna 0–10 arası verilen cevaplardan; 9–10 verenlerin yüzdesinden 0–6 verenlerin yüzdesi çıkarılarak bulunan skor. −100 ile +100 arasında değişir.
Örnek: 200 çalışandan 80'i 9–10, 70'i 7–8, 50'si 0–6 verirse eNPS = %40 − %25 = +15 olur.
Flexible Working
Çalışma saatlerinin, yerinin ya da süresinin çalışanın ihtiyacına göre uyarlanabildiği düzenlemeler: esnek başlama-bitiş saatleri, sıkıştırılmış hafta, kısmi süreli çalışma, uzaktan çalışma.
Örnek: Çocuğunu okula bırakan bir çalışan 10.00–19.00 arası, bir diğeri 08.00–17.00 arası çalışır; herkes 11.00–16.00 arası "ortak saatlerde" erişilebilir olur.
Flexible Benefits
Çalışana belirli bir bütçe verilip yan haklarını kendi ihtiyacına göre seçebildiği sistem.
Örnek: Yıllık 30.000 TL yan hak bütçesi olan bir çalışan, bunun bir kısmını eşini sağlık sigortasına eklemeye, kalanını spor salonu üyeliğine ayırır.
4857 md. 5
İş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, din ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılamaması; aynı veya eşit değerde iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaması.
Örnek: Aynı görevi yapan kadın ve erkek uzmana farklı ücret ödenmesi objektif bir neden yoksa ayrımcılıktır; işçi 4 aya kadar ücreti tutarında tazminat isteyebilir.
Employee Value Proposition (Çalışan Değer Önerisi)
Şirketin çalışanlarına sunduğu ücret, gelişim, kültür, esneklik ve anlam gibi değerlerin bütünü; "neden burada çalışmalıyım?" sorusunun cevabı.
Örnek: Bir lojistik firması EVP'sini "hızlı kariyer, sahada liderlik, düzenli eğitim" olarak tanımlar ve tüm ilan metinlerini bu üç vaade göre yazar.
4857 md. 41
Haftalık 45 saati aşan çalışma. Her saati için normal saat ücretinin %50 fazlası ödenir ya da işçi isterse 1 saat 30 dakika serbest zaman kullanır. Yıllık en çok 270 saattir ve işçinin onayı gerekir.
Örnek: Haftada 50 saat çalışan ve saat ücreti 250 TL olan işçinin 5 saatlik fazla çalışması için 5 × 375 = 1.875 TL ödenir.
4857 md. 41
Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse, bu sürenin üstünde ve 45 saate kadar yapılan çalışma. Her saati için %25 fazla ödenir ya da 1 saat 15 dakika serbest zaman verilir.
Örnek: Sözleşmesinde haftalık 40 saat yazan çalışan bir hafta 45 saat çalışırsa, aradaki 5 saat fazla sürelerle çalışmadır ve %25 zamlı ücretlendirilir.
Full-Time Equivalent
Kısmi süreli çalışanların çalışma sürelerinin tam zamanlı çalışana oranlanmasıyla bulunan çalışan sayısı. Kadro ve maliyet planlamasında kullanılır.
Örnek: İki tam zamanlı ve haftada 22,5 saat çalışan iki kısmi süreli çalışanı olan bir birimin FTE'si 2 + 2 × 0,5 = 3'tür.
4857 md. 69
En geç 20.00'de başlayıp en erken 06.00'ya kadar süren dönemdeki çalışma. Gece çalışması 7,5 saati geçemez; gece çalışan işçiler sağlık muayenesinden geçirilmelidir.
Örnek: Gece vardiyasında 22.00–06.00 arası çalışan bir işçiye günlük 7,5 saati aşan süre için çalışma yaptırılamaz (turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinde istisnalar vardır).
4857 md. 18
İş güvencesi kapsamındaki işçinin sözleşmesinin, yeterliliğinden, davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir nedenle bildirimli olarak feshedilmesi. Fesih yazılı ve gerekçeli olmalıdır.
Örnek: Uyarılara rağmen hedeflerinin çok altında kalan bir satış temsilcisinin savunması alınır ve sözleşmesi geçerli nedenle, ihbar ve kıdem tazminatı ödenerek feshedilir.
4857 md. 7
Bir özel istihdam bürosu ya da holding içindeki başka bir şirket aracılığıyla işçinin, işverene ait olmayan bir işyerinde geçici olarak çalıştırılması. Kanunda sayılan sınırlı hallerde ve sürelerde mümkündür.
Örnek: Mevsimsel yoğunluk yaşayan bir e-ticaret deposu, özel istihdam bürosundan 4 aylığına 30 işçi temin eder; işçilerin ücretinden büro, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinden depo da sorumludur.
193 s. Gelir Vergisi Kanunu md. 61, 94, 103
Ücretten, artan oranlı tarifeye göre işveren tarafından kesilip vergi dairesine ödenen vergi. Matrah, brüt ücretten SGK ve işsizlik işçi payları düşülerek bulunur.
Örnek: Ocak ayında %15 diliminde vergilendirilen bir çalışan, kümülatif matrahı dilim sınırını geçtiği ay %20 dilimine girer ve net ücreti düşer.
Feedback
Bir davranışın ya da işin sonucu hakkında kişiye, gelişimine yardım edecek biçimde bilgi verilmesi. Etkili geri bildirim somut, zamanında ve davranışa odaklıdır.
Örnek: "Dünkü sunumda verileri tek grafikte göstermen müşterinin kararını hızlandırdı; bir dahaki sefere süreyi 15 dakikada tutalım" somut bir geri bildirimdir.
Brüt ücret + düzenli ek ödemeler
Çıplak brüt ücrete yemek, yol, düzenli prim, ikramiye gibi para ya da parayla ölçülebilen sürekli menfaatlerin eklenmesiyle bulunan ücret. Kıdem ve ihbar tazminatı bu ücretle hesaplanır.
Örnek: Brüt ücreti 45.000 TL, aylık yemek kartı 4.000 TL ve yol yardımı 2.000 TL olan çalışanın tazminat hesabındaki giydirilmiş ücreti 51.000 TL'dir.
Job Rotation
Çalışanın planlı olarak belirli sürelerle farklı görevlerde ya da birimlerde çalıştırılması; deneyim kazandırmak ve yetenek geliştirmek için kullanılır.
Örnek: Yönetici adayı mühendis 18 ay içinde üretim planlama, kalite ve satın alma birimlerinde altışar ay görev yapar.
Task / Duty Description
Bir pozisyonda yapılacak görevlerin ve yetkilerin ayrıntılı listesi. Uygulamada iş tanımıyla birbirinin yerine kullanılır; görev tanımı daha çok yapılan işlere, iş tanımı pozisyonun bütününe odaklanır.
Örnek: Depo sorumlusunun görev tanımında "günlük sayım", "irsaliye kontrolü", "forklift kullanım çizelgesinin onayı" gibi görevler sıralanır.
4857 md. 46
İşçiye, tatilden önceki iş günlerinde çalışmış olmak koşuluyla, yedi günlük zaman dilimi içinde kesintisiz en az 24 saat verilen dinlenme. Hafta tatilinde çalışmayan işçiye ücreti ödenir.
Örnek: Vardiyalı çalışan bir güvenlik görevlisinin hafta tatili pazar yerine salı günü olabilir; yeter ki her yedi günde bir 24 saat kesintisiz dinlenme verilsin.
4857 md. 63
Genel olarak en çok 45 saattir ve aksi kararlaştırılmamışsa haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür. Günlük çalışma 11 saati aşamaz.
Örnek: Haftada 6 gün çalışan bir işyerinde günlük çalışma 7,5 saat; 5 gün çalışan işyerinde 9 saat olarak düzenlenebilir.
4857 md. 24 ve 25
İşçi ya da işverenin, kanunda sayılan ağır nedenlerle iş sözleşmesini bildirim süresi beklemeden derhal sona erdirmesi. Fesih hakkı, olayın öğrenilmesinden itibaren 6 iş günü ve her durumda bir yıl içinde kullanılmalıdır (md. 26).
Örnek: Ücreti iki aydır ödenmeyen işçi md. 24/II-e uyarınca sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir ve kıdem tazminatı alır; işyerinde hırsızlık yapan işçinin sözleşmesi md. 25/II ile tazminatsız feshedilebilir.
Hay Guide Chart-Profile Method
Pozisyonları bilgi birikimi (know-how), problem çözme ve hesap verebilirlik faktörleriyle puanlayan yaygın iş değerleme yöntemi. Bugün Korn Ferry tarafından sunulmaktadır.
Örnek: Bölge satış müdürü pozisyonu bilgi birikimi, problem çözme ve bütçe sorumluluğu üzerinden puanlanır ve toplam Hay puanına göre kademeye yerleştirilir.
Yönetici arama, Executive Search
Genellikle üst düzey ya da kritik pozisyonlar için, iş aramayan ama uygun profildeki adayların doğrudan bulunup ikna edilmesi hizmeti.
Örnek: Bir banka yeni bilgi teknolojileri direktörü için bir arama firmasıyla çalışır; danışman rakip kurumlardaki 25 yöneticiyi haritalandırır ve 4 aday sunar.
Hybrid Work
Çalışanın haftanın bir kısmında ofiste, bir kısmında uzaktan çalıştığı model. Hukuken uzaktan çalışma hükümleri uzaktan çalışılan günler için uygulanır.
Örnek: Bir şirket salı ve perşembe günlerini "ofis günü" belirler; diğer günlerde ekipler evden ya da istedikleri yerden çalışır.
HR Business Partner
Belirli bir iş birimine atanan, birimin hedeflerini anlayıp İK çözümlerini bu hedeflere göre yönlendiren kıdemli İK rolü.
Örnek: Satış biriminin HRBP'si, bölge müdürleriyle aylık toplantıda turnover verisini paylaşır ve işe alım ile eğitim önceliklerini birlikte belirler.
Human Resources Information System
Çalışan kayıtları, organizasyon yapısı, izin, bordro, performans gibi İK verilerinin ve süreçlerinin yönetildiği yazılım. HRMS ya da HCM olarak da anılır.
Örnek: Yeni çalışanın bilgileri HRIS'e bir kez girilir; izin bakiyesi, bordro, eğitim kayıtları ve organizasyon şeması bu kayıttan beslenir.
6098 s. Türk Borçlar Kanunu md. 420
İşçinin işverenden alacaklarını aldığını ve işvereni borçtan kurtardığını beyan ettiği belge. Geçerli olması için yazılı olmalı, sözleşmenin sona ermesinden itibaren en az bir ay geçmiş olmalı, alacak türü ve miktarı açıkça yazılmalı ve ödeme banka aracılığıyla yapılmalıdır.
Örnek: İşten ayrılış günü imzalatılan "hiçbir alacağım yoktur" yazılı genel bir belge ibraname olarak geçersizdir; bir ay sonra, kalem kalem tutarları içeren ve ödemesi bankadan yapılan belge geçerlidir.
2004 s. İcra ve İflas Kanunu md. 83
Çalışan hakkında gelen maaş haczi yazısıyla işverenin ücretin bir kısmını (kural olarak net ücretin dörtte birinden az olmamak üzere) icra dairesine ödemesi. Nafaka borçları önceliklidir.
Örnek: İcra dairesinden haciz yazısı gelen çalışanın net ücretinin dörtte biri her ay kesilip dosyaya yatırılır; birden fazla haciz varsa sırayla uygulanır.
4857 md. 17
Belirsiz süreli iş sözleşmesini bildirim süresine uymadan fesheden tarafın karşı tarafa ödediği, bildirim süresi kadar ücret tutarındaki tazminat. Gelir vergisi ve damga vergisi kesilir.
Örnek: 2 yıl çalışmış bir işçinin bildirim süresi 6 haftadır; işveren bildirimsiz fesih yaparsa 6 haftalık (42 günlük) giydirilmiş brüt ücreti ihbar tazminatı olarak öder.
People Analytics / HR Analytics
İşe alım, performans, ücret, devamsızlık, ayrılma gibi İK verilerinin analiz edilerek iş kararlarına dayanak sağlanması.
Örnek: Analiz, ilk yılında ayrılanların çoğunun belirli bir işe alım kanalından geldiğini gösterir; şirket o kanaldaki bütçeyi azaltır.
HR Audit
İK süreç, kayıt ve uygulamalarının mevzuata, şirket politikalarına ve iyi uygulamalara uygunluğunun gözden geçirilmesi.
Örnek: İK denetiminde 20 rastgele özlük dosyası incelenir; 4'ünde imzalı iş sözleşmesi, 6'sında güncel İSG eğitim kaydı eksik bulunur.
HR Shared Services Center
Bordro, özlük işlemleri, belge talepleri gibi işlem yoğun İK hizmetlerinin merkezi ve standart biçimde yürütüldüğü birim.
Örnek: Çalışanların çalışma belgesi ve maaş yazısı talepleri İK hizmet merkezindeki ekip tarafından 24 saat içinde karşılanır.
HR Metrics
İK süreçlerinin ve işgücünün durumunu sayısal olarak gösteren ölçütler: işten ayrılma oranı, devamsızlık oranı, işe alım süresi, eğitim saati, kişi başı gelir gibi.
Örnek: İK aylık raporunda toplam çalışan, işten ayrılma oranı, açık pozisyon sayısı ve kişi başı eğitim saati gösterilir.
HR Dashboard
İK metriklerinin grafik ve tablolarla tek ekranda, çoğunlukla güncel veriyle gösterildiği rapor ekranı.
Örnek: Yönetim kurulu toplantısında İK paneli birim bazında çalışan sayısını, son 12 ay işten ayrılma oranını ve fazla mesai saatlerini gösterir.
HR Policy
İşe alım, ücret, izin, uzaktan çalışma, disiplin gibi konularda şirketin kurallarını ve uygulama esaslarını yazılı olarak belirleyen belge.
Örnek: Uzaktan çalışma politikası; kimin uzaktan çalışabileceğini, ekipman desteğini, erişilebilir olunacak saatleri ve onay sürecini tanımlar.
HR Strategy
Şirket stratejisinin gerektirdiği insan kaynağını sağlamak için İK önceliklerinin, hedeflerinin ve kaynaklarının belirlendiği uzun vadeli plan.
Örnek: Yurt dışına açılma hedefi olan şirketin İK stratejisi; uluslararası yönetici yetiştirme, yabancı dil gelişimi ve küresel ücret politikasını öncelik olarak belirler.
Bonus / Thirteenth Salary
Sözleşme, toplu iş sözleşmesi ya da işyeri uygulamasıyla verilen, genellikle maaş katı olarak belirlenen ek ödeme. Düzenli ödeniyorsa giydirilmiş ücrete dahil edilir.
Örnek: Yılda dört kez yarım maaş ikramiye alan çalışanın kıdem tazminatı hesabına, yıllık ikramiye toplamının 12'de biri eklenir.
AI in HR
Özgeçmiş tarama, aday eşleştirme, çalışan sorularını yanıtlayan sohbet robotları, eğitim içeriği önerme gibi İK işlerinde yapay zekâ araçlarının kullanılması. Kararlarda insan denetimi ve kişisel verilerin korunması gerekir.
Örnek: ATS, ilan için gelen 800 özgeçmişi yapay zekâ ile ön sıralar; İK uzmanı ilk 60 adayı inceler ve elenenlerden rastgele bir örneği de kontrol ederek sistemin yanlılığını izler.
Human Capital
Çalışanların bilgi, beceri, deneyim ve yetkinliklerinin kuruma sağladığı ekonomik değer. İnsan sermayesi raporlaması (ör. ISO 30414) bu değerin ölçülmesini amaçlar.
Örnek: Şirketin sürdürülebilirlik raporunda kişi başı eğitim saati, iç terfi oranı ve işten ayrılma oranı insan sermayesi göstergeleri olarak yayımlanır.
Çalışanların İSG Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik
Çalışanlara işe başlamadan önce ve tehlike sınıfına göre belirli aralıklarla verilmesi zorunlu iş sağlığı ve güvenliği eğitimi. Eğitim süresi çalışma süresinden sayılır.
Örnek: Tehlikeli sınıftaki bir işyerinde çalışanlara en az 12 saatlik temel İSG eğitimi verilir ve eğitim her 2 yılda bir tekrarlanır.
6331 md. 22
Elli veya daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde kurulması zorunlu, iş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili kararlar alan kurul.
Örnek: İSG kurulu ayda bir (tehlike sınıfına göre) toplanır; son kazaları, ramak kala olayları ve önlemlerin durumunu görüşür ve kararları tutanağa geçirir.
İşçinin sözleşmeyi feshi
İşçinin iş sözleşmesini kendi isteğiyle sona erdirmesi. Belirsiz süreli sözleşmede bildirim süresine uyulmalıdır; kural olarak istifa eden işçi kıdem tazminatı ve işsizlik ödeneği alamaz.
Örnek: Başka bir şirketten teklif alan çalışan yazılı istifa dilekçesi verir ve 6 haftalık bildirim süresini çalışarak geçirir.
Job Analysis
Bir işin hangi görevlerden oluştuğunu, hangi koşullarda yapıldığını ve hangi nitelikleri gerektirdiğini gözlem, görüşme ve anketlerle ortaya koyma süreci. İş tanımı ve iş değerlemesinin temelidir.
Örnek: Çağrı merkezi temsilcileri bir gün gözlemlenir ve 10 kişiyle görüşülür; sonuçta iş tanımına "çoklu ekran kullanımı" ve "stres altında çalışma" eklenir.
On-the-Job Training (OJT)
Çalışanın gerçek iş ortamında, deneyimli bir çalışanın gözetiminde işi yaparak öğrenmesi.
Örnek: Yeni CNC operatörü ilk iki hafta usta operatörün yanında çalışır; usta her gün kontrol listesindeki adımları işaretler.
Job Evaluation
Pozisyonların bilgi, sorumluluk, problem çözme ve çalışma koşulları gibi faktörlerle karşılaştırılarak şirket içindeki göreli değerinin belirlenmesi. Kişiyi değil pozisyonu değerlendirir.
Örnek: Şirket 120 pozisyonu puanlama yöntemiyle değerlendirir; sonuçta pozisyonlar 12 kademeye ayrılır ve ücret bantları bu kademelere göre kurulur.
4857 md. 18–21
Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerinde, en az 6 aylık kıdemi olan belirsiz süreli sözleşmeli işçinin sözleşmesinin ancak geçerli bir nedenle feshedilebilmesi. İşveren vekilleri kapsam dışıdır.
Örnek: 45 kişilik bir işyerinde 2 yıldır çalışan işçinin sözleşmesi gerekçe gösterilmeden feshedilirse işçi işe iade davası açabilir.
6331 md. 8
İşyerinde iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürüten, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca yetkilendirilmiş A, B veya C sınıfı belgeye sahip kişi. Çok tehlikeli işyerlerinde A, tehlikeli işyerlerinde en az B, az tehlikeli işyerlerinde en az C sınıfı belge gerekir.
Örnek: Tehlikeli sınıftaki 100 çalışanlı bir fabrika, B sınıfı belgeli bir iş güvenliği uzmanıyla, çalışan sayısına göre hesaplanan aylık süre kadar çalışır.
Job Posting
Açık pozisyonun görev, aranan nitelik ve çalışma koşullarıyla duyurulduğu metin. İlanda cinsiyet, yaş, medeni durum gibi işle ilgisi olmayan ayrımcı ifadeler kullanılmamalıdır (4857 md. 5).
Örnek: "25–30 yaş arası erkek" yerine "sahada yoğun seyahat edebilecek, B sınıfı ehliyetli" yazmak, işin gerçek gereğini ayrımcılık yapmadan anlatır.
5510 md. 13, 6331 md. 14
Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle, görevle başka yere gönderildiğinde, emzirme izninde ya da işverence sağlanan taşıtla işe gidiş-gelişte uğradığı ve bedenen veya ruhen engelli hale getiren olay. İşveren kazayı 3 iş günü içinde SGK'ya bildirmelidir.
Örnek: Servis aracıyla işe gelirken trafik kazası geçiren çalışanın yaşadığı olay iş kazası sayılır; işveren kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK'ya bildirir.
6331 s. İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
İşyerinde çalışanların sağlığını ve güvenliğini korumak için alınan önlemlerin bütünü. 6331 sayılı Kanun kamu ve özel tüm işyerlerine ve çalışanlara uygulanır.
Örnek: Bir şantiyede risk değerlendirmesi yapılır, çalışanlara kask ve emniyet kemeri verilir, düzenli eğitim ve sağlık gözetimi planlanır.
4857 s. İş Kanunu md. 8–14
Bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) ücret ödemeyi üstlendiği sözleşme. Süresi bir yıl ve daha uzun olan sözleşmelerin yazılı yapılması zorunludur.
Örnek: Belirsiz süreli tam zamanlı bir iş sözleşmesinde görev, çalışma yeri, ücret, çalışma süresi ve deneme süresi yazılı olarak belirtilir.
Job Description
Bir pozisyonun amacını, temel sorumluluklarını, bağlı olduğu yeri, gerekli nitelik ve yetkinlikleri anlatan belge.
Örnek: Muhasebe uzmanı iş tanımında "aylık mutabakatların yapılması", "KDV beyannamesine hazırlık" gibi sorumluluklar ile "en az 3 yıl deneyim" niteliği yer alır.
Recruitment Funnel
Başvurudan işe başlamaya kadar adayların her aşamada azalarak ilerlediğini gösteren model; hangi aşamada kaç aday kaybedildiğini görmeye yarar.
Örnek: 500 başvuru, 80 ön görüşme, 20 mülakat, 4 teklif ve 3 işe başlama: huni, en büyük kaybın ön görüşme aşamasında olduğunu gösterir.
Cost per Hire
Belirli bir dönemde işe alım için yapılan toplam iç ve dış harcamaların işe alınan kişi sayısına bölünmesiyle bulunan ortalama maliyet.
Örnek: Bir yılda ilan, danışmanlık, değerlendirme aracı ve işe alım ekibi maliyeti toplam 1.200.000 TL olan ve 60 kişi işe alan şirketin işe alım maliyeti kişi başı 20.000 TL'dir.
Time to Hire / Time to Fill
Bir pozisyonun açılmasından (time to fill) ya da adayın sürece girmesinden (time to hire) teklifin kabulüne kadar geçen gün sayısı.
Örnek: Kadro talebi 1 Mart'ta onaylanan bir muhasebe uzmanı pozisyonu için teklif 10 Nisan'da kabul edildiyse pozisyonu doldurma süresi 40 gündür.
SGK sigortalı işe giriş bildirgesi (5510 s. Kanun md. 8)
Yeni çalışanın SGK'ya bildirildiği belge. Genel kural olarak çalışmaya başlamadan önce, e-Bildirge üzerinden verilir.
Örnek: Pazartesi işe başlayacak bir çalışan için işe giriş bildirgesi en geç pazar günü verilir; bildirim geç yapılırsa idari para cezası uygulanır.
4857 md. 20–21
Feshin geçersiz olduğunu ileri süren iş güvencesi kapsamındaki işçinin, önce arabulucuya, anlaşma olmazsa iş mahkemesine başvurarak işine dönmeyi istemesi. Başvuru fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde yapılmalıdır.
Örnek: Mahkeme feshi geçersiz bulursa işçi kararın tebliğinden itibaren 10 iş günü içinde işverene başvurur; işveren bir ay içinde işe başlatmazsa 4–8 aylık ücret tutarında iş güvencesi tazminatı öder.
Workforce Planning
Kurumun stratejik hedefleri için gelecekte hangi nitelikte ve sayıda çalışana ihtiyaç duyacağını öngörüp mevcut durumla arasındaki farkı kapatma planı.
Örnek: Üç yıl içinde iki yeni fabrika açacak bir şirket, ihtiyaç duyacağı 400 teknik personeli hesaplar; bir kısmını iç eğitimle, kalanını meslek liseleriyle iş birliğiyle karşılamayı planlar.
6331 md. 25
İşyerinde çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir durum tespit edildiğinde, tehlike giderilinceye kadar işin kısmen veya tamamen durdurulması kararı. Durdurulan sürede işçilere ücret ödenmeye devam edilir.
Örnek: İskele bağlantıları eksik bulunan bir inşaatta müfettiş raporuyla cephe işleri durdurulur; işçiler bu sürede ücretlerini almaya devam eder.
4447 s. İşsizlik Sigortası Kanunu
Kendi istek ve kusuru dışında işini kaybeden sigortalıya İŞKUR'dan belirli süre ödenek sağlayan sigorta. Primi brüt ücretin %1'i işçi, %2'si işveren, %1'i devlet payıdır.
Örnek: Son 3 yılda 600 gün prim ödeyen ve son 120 gün kesintisiz çalışan bir işçinin iş sözleşmesi işverence haklı bir neden olmadan feshedilirse, 180 gün işsizlik ödeneği alabilir.
5510 md. 9
Çalışanın işten ayrıldığının, ayrılış tarihinden itibaren 10 gün içinde SGK'ya bildirildiği belge.
Örnek: Sözleşmesi 15 Mart'ta sona eren çalışanın işten ayrılış bildirgesi en geç 25 Mart'a kadar e-Bildirge ile verilir.
Employee Turnover Rate
Belirli bir dönemde ayrılan çalışan sayısının o dönemdeki ortalama çalışan sayısına oranı. Gönüllü ve gönülsüz ayrılmalar ayrıca izlenmelidir.
Örnek: Yıl başında 190, yıl sonunda 210 çalışanı olan ve yıl içinde 30 kişinin ayrıldığı şirkette işten ayrılma oranı 30 / 200 = %15'tir.
SGK işten ayrılış nedeni kodu
SGK'ya verilen işten ayrılış bildirgesinde ayrılış nedenini gösteren kod. Çalışanın işsizlik ödeneği alıp alamayacağını doğrudan etkiler; gerçeğe uygun seçilmelidir.
Örnek: İşverenin haklı bir neden göstermeden yaptığı fesihte 4 numaralı kod seçilir ve işçi ödenek alabilir; istifada 3 numaralı kod seçilir ve işçi ödenek alamaz.
Employer Branding
Şirketin mevcut ve potansiyel çalışanların gözündeki "çalışılacak yer" olarak itibarı ve bu itibarı bilinçli olarak yönetme çalışmaları.
Örnek: Bir yazılım şirketi, çalışanlarının kendi projelerini anlattığı kısa videolarla LinkedIn'de işveren markasını güçlendirir ve ilanlarına gelen nitelikli başvuru sayısı artar.
6331 md. 8
İşyerinde sağlık gözetimi, işe giriş ve periyodik muayeneler, ilk yardım ve sağlık eğitimleri gibi hizmetleri yürüten, yetki belgeli hekim.
Örnek: İşe yeni başlayan forklift operatörü işyeri hekimince muayene edilir ve "bu işte çalışmaya uygundur" raporu alınır.
Job Grade
İş değerlemesi sonucunda benzer büyüklükteki pozisyonların toplandığı seviye. Ücret bantları ve bazı yan haklar kademeye bağlanır.
Örnek: Muhasebe uzmanı ile satın alma uzmanı aynı kademede olduğu için ücret bantları ve araç hakları aynıdır.
Headcount Plan
Belirli bir dönem için hangi birimde kaç kişi çalışacağını, açılacak yeni pozisyonları ve bunların bütçesini gösteren plan.
Örnek: Bütçe döneminde satış birimi gelecek yıl için 4 yeni pozisyon ister; kadro planına onaylanan 3 pozisyon ve tahmini maliyetleri yazılır.
Calibration
Farklı yöneticilerin verdiği performans notlarının tutarlı ve adil olması için yöneticilerin bir araya gelip değerlendirmeleri karşılaştırdığı ve gerektiğinde düzelttiği toplantı.
Örnek: Bir müdür ekibinin %70'ine "çok iyi" vermiştir; kalibrasyonda diğer ekiplerle karşılaştırılınca bazı notlar somut örneklere göre yeniden ele alınır.
Stay Interview
Kritik çalışanlarla, ayrılmayı düşünmeden önce, onları kurumda tutan ve ayrılmaya itebilecek şeyleri konuşmak için yapılan görüşme.
Örnek: Yönetici, ekibindeki en deneyimli yazılımcıya "Seni burada en çok ne tutuyor, neyi değiştirsek daha iyi olur?" diye sorar ve istediği teknik eğitimi planlar.
Career Path / Career Map
Bir pozisyondan hangi pozisyonlara geçilebileceğini ve her adım için gereken yetkinlik, deneyim ve eğitimleri gösteren yol haritası.
Örnek: Çağrı merkezi temsilcisinin kariyer haritasında kıdemli temsilci, takım lideri, kalite uzmanı ve eğitmen yolları ile her birinin koşulları gösterilir.
1475 s. İş Kanunu md. 14
En az bir yıl çalışan işçinin sözleşmesi kanunda sayılan hallerle sona erdiğinde, her tam çalışma yılı için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret tutarında ödenen tazminat. Yasal bir tavanı vardır; yalnız damga vergisi kesilir.
Örnek: 3 yıl 4 ay çalışan ve giydirilmiş brüt ücreti 40.000 TL olan işçinin kıdem tazminatı yaklaşık 40.000 × (3 + 4/12) = 133.333 TL'dir (ücret tavanı aşmıyorsa).
4447 s. Kanun ek md. 2
Genel ekonomik, sektörel veya bölgesel kriz ya da zorlayıcı sebeplerle işyerindeki haftalık çalışma süresinin en az üçte bir oranında azaltılması veya faaliyetin en az dört hafta durması. Çalışılmayan süre için İŞKUR'dan kısa çalışma ödeneği alınabilir.
Örnek: Siparişleri azalan bir fabrika İŞKUR onayıyla üç ay boyunca haftalık çalışmayı 45 saatten 25 saate indirir; çalışılmayan saatler için koşulları sağlayan işçilere ödenek verilir.
Part-time (4857 md. 13)
Normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde (üçte ikisi oranına kadar) daha az belirlendiği çalışma. Kısmi süreli işçiye ayrımcılık yapılamaz.
Örnek: Haftada 20 saat çalışan bir kasiyer, tam zamanlı emsaline göre çalıştığı süreyle orantılı ücret ve yan hak alır.
Kirkpatrick Four-Level Training Evaluation Model
Eğitimin etkisini dört düzeyde ölçen model: 1) tepki (katılımcı memnuniyeti), 2) öğrenme (bilgi ve beceri artışı), 3) davranış (işe yansıma), 4) sonuç (kurumsal etki).
Örnek: Satış eğitiminden sonra memnuniyet anketi (1), ön-son test (2), 3 ay sonra yönetici gözlemi (3) ve bölge satışlarındaki değişim (4) ölçülür.
Kişisel Koruyucu Donanım
Çalışanı işteki risklere karşı korumak için kullanılan baret, eldiven, gözlük, kulaklık, maske, emniyet kemeri gibi donanımlar. İşveren uygun KKD'yi ücretsiz sağlamak ve kullanımını denetlemekle yükümlüdür.
Örnek: Taşlama yapan işçiye koruyucu gözlük ve kulak tıkacı verilir; kullanmadığı tespit edilirse önce uyarılır, eğitim tekrarlanır.
Coaching
Koçun, soru sorma ve dinleme yoluyla kişinin kendi hedeflerini netleştirmesine ve kendi çözümlerini bulmasına yardımcı olduğu, belirli süreli gelişim süreci. Mentorluktan farkı tavsiye vermekten çok kişinin kendi cevabını bulmasını sağlamasıdır.
Örnek: Delege etmekte zorlanan bir yöneticiyle 8 seanslık yönetici koçluğu yapılır; her seansta bir sonraki haftanın denemeleri belirlenir.
Span of Control
Bir yöneticiye doğrudan bağlı çalışan sayısı. Çok dar alan maliyeti ve katman sayısını, çok geniş alan yöneticinin ilgi gösterebilme gücünü olumsuz etkiler.
Örnek: Organizasyon analizinde 12 müdürden 5'inin yalnızca 2'şer kişiyi yönettiği görülür; bazı birimler birleştirilerek katman sayısı azaltılır.
Kotter's 8-Step Change Model
John Kotter'in değişim için önerdiği adımlar: aciliyet duygusu yaratmak, güçlü bir koalisyon kurmak, vizyon oluşturmak, vizyonu iletmek, engelleri kaldırmak, kısa vadeli kazanımlar, kazanımları pekiştirmek ve değişimi kültüre yerleştirmek.
Örnek: Dijital dönüşümde genel müdür kayıp müşteri verileriyle aciliyeti gösterir, her bölümden liderlerle bir ekip kurar ve ilk üç ayda iki hızlı başarıyı duyurur.
Key Performance Indicator (Anahtar Performans Göstergesi)
Bir işin, sürecin ya da kişinin hedefe ne ölçüde ulaştığını gösteren sayısal ölçüt.
Örnek: İşe alım uzmanının KPI'ları: pozisyon doldurma süresi 45 günün altında, teklif kabul oranı %85 üzeri, işe alınanların 1 yıl içinde ayrılma oranı %10'un altında.
4857 md. 59
İş sözleşmesi herhangi bir nedenle sona erdiğinde, işçinin hak kazanıp kullanmadığı yıllık izin günlerinin son ücret üzerinden ödenmesi. Gelir ve damga vergisine ve SGK primine tabidir.
Örnek: Ayrılırken 12 gün kullanılmamış izni olan ve günlük brüt ücreti 2.000 TL olan çalışana 24.000 TL brüt izin ücreti ödenir.
Organizational Culture
Bir kurumda paylaşılan değerler, inançlar, alışkanlıklar ve "burada işler nasıl yürür" anlayışı. Yazılı değerlerden çok gündelik davranışlarda görünür.
Örnek: Toplantılara geç kalmanın sorun edilmediği, kararların hep en üst yöneticiye bırakıldığı bir şirkette yazılı değerler "çeviklik" dese de kültür hiyerarşiktir.
Corporate University / Academy
Şirketin stratejik yetkinliklerini geliştirmek için kurduğu, programları, eğitmenleri ve öğrenme altyapısı olan iç eğitim yapısı.
Örnek: Bir perakende zinciri mağaza müdürleri, bölge müdürleri ve merkez çalışanları için ayrı okulları olan bir akademi kurar.
Cumulative Tax Base
Takvim yılı başından itibaren çalışanın aylık gelir vergisi matrahlarının toplamı. Hangi vergi dilimine girileceği bu toplam üzerinden belirlenir ve her yıl ocak ayında sıfırlanır.
Örnek: Yıl içinde iş değiştiren çalışanın önceki işyerindeki kümülatif matrahı yeni işverene bildirilir; bildirilmezse vergi eksik kesilir ve yıl sonunda beyanname gerekebilir.
6698 s. Kişisel Verilerin Korunması Kanunu
Kişisel verilerin işlenmesinde temel hak ve özgürlükleri korumak için kuralları belirleyen kanun. İşverenler aday ve çalışan verilerini işlerken bu kanuna uymak zorundadır.
Örnek: İK, çalışan özlük dosyalarını yalnız yetkili kişilerin erişebileceği bir sistemde tutar, saklama sürelerini belirler ve süresi dolan aday özgeçmişlerini imha eder.
Learning Management System (Öğrenme Yönetim Sistemi)
Eğitimlerin atanması, çevrim içi içeriklerin sunulması, katılımın ve sınav sonuçlarının izlenmesi ve raporlanması için kullanılan yazılım.
Örnek: Tüm çalışanlara KVKK ve bilgi güvenliği eğitimi LMS'den atanır; tamamlamayanlara otomatik hatırlatma gider ve yönetici raporu her ay çıkar.
Learning Experience Platform (Öğrenme Deneyimi Platformu)
Çalışanın ilgisine ve rolüne göre içerik öneren, iç ve dış kaynakları (video, makale, kurs) bir araya getiren, kişiselleştirilmiş öğrenme platformu. LMS daha çok yönetime, LXP öğrenen deneyimine odaklanır.
Örnek: Veri analizi öğrenmek isteyen bir pazarlama uzmanına LXP, şirket içi bir sunum, iki dış kurs ve bir podcast bölümünden oluşan bir öğrenme listesi önerir.
Matrix Organization
Çalışanların hem fonksiyon (ör. finans) hem de proje, ürün ya da bölge yöneticisine bağlı olduğu çift raporlamalı yapı.
Örnek: Bölge finans uzmanı günlük işlerinde bölge müdürüne, mesleki standartlar ve performans değerlendirmesinde merkez finans direktörüne raporlar.
4857 Ek md. 2
Kanunda sayılan durumlarda verilen ücretli izinler: evlenme, evlat edinme ya da anne, baba, eş, kardeş, çocuğun ölümünde 3 gün; eşin doğumunda babalık izni gibi.
Örnek: Kardeşi vefat eden çalışan 3 gün ücretli mazeret izni kullanır; izin, yıllık izinden düşülmez.
Mentoring
Deneyimli bir çalışanın (mentor), daha az deneyimli bir çalışanın (mentee) kariyer ve kişisel gelişimine uzun vadeli olarak rehberlik etmesi.
Örnek: Yeni terfi eden bir müdür, 6 ay boyunca ayda iki kez farklı bölümden bir direktörle görüşerek bütçe ve ekip yönetimi konularında deneyim aktarımı alır.
5510 md. 14
Sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halleri.
Örnek: Yıllarca gürültülü dokuma tezgâhında çalışan bir işçide gelişen işitme kaybı, sağlık kurulu raporuyla meslek hastalığı sayılabilir.
MYK (5544 s. Kanun)
Kişinin bir meslekteki yeterliliğini, Mesleki Yeterlilik Kurumu standartlarına göre yapılan teorik ve uygulamalı sınavla gösteren belge. Bazı tehlikeli işlerde bu belge olmadan çalıştırmak yasaktır.
Örnek: Bir inşaat firmasında kaynakçı olarak çalışacak kişinin ilgili MYK mesleki yeterlilik belgesine sahip olması gerekir.
Microlearning
Tek bir öğrenme hedefine odaklanan, genellikle 3–10 dakikalık kısa içeriklerle öğrenme yaklaşımı.
Örnek: Saha teknisyenlerine her hafta telefonlarına 5 dakikalık bir video ve 3 soruluk bir quiz gönderilir.
TBK md. 417
İşyerinde bir kişiye yönelik, sistematik ve süreklilik gösteren, onu yıldırmayı, dışlamayı ya da işten uzaklaştırmayı amaçlayan davranışlar. İşveren çalışanları psikolojik tacize karşı korumakla yükümlüdür.
Örnek: Bir çalışanın aylarca toplantılara çağrılmaması, ekip önünde sürekli küçümsenmesi ve görevlerinin elinden alınması mobbing olarak değerlendirilebilir; işçi haklı nedenle fesih ve tazminat yoluna gidebilir.
Pulse Survey
Kısa aralıklarla (haftalık, aylık) yapılan, birkaç sorudan oluşan kısa anket. Uzun yıllık anketin arasında eğilimleri izlemeye yarar.
Örnek: Hibrit çalışmaya geçişten sonra her ay 3 soruluk bir nabız anketiyle çalışanların iş yükü ve ekip iletişimi algısı izlenir.
Net Salary
Brüt ücretten SGK işçi payı, işsizlik sigortası işçi payı, gelir vergisi ve damga vergisi düşüldükten (asgari ücret istisnası uygulandıktan) sonra çalışanın eline geçen tutar.
Örnek: Aynı brüt ücreti alan bir çalışanın net ücreti yılın sonuna doğru düşebilir; çünkü kümülatif matrah arttıkça daha yüksek vergi dilimine girer.
Objectives and Key Results (Hedefler ve Anahtar Sonuçlar)
İddialı ve ilham veren bir hedefin (objective) birkaç ölçülebilir anahtar sonuçla (key results) tanımlandığı, genellikle üç ayda bir belirlenen hedef yönetimi yöntemi.
Örnek: Hedef: "Müşteri deneyiminde sektörün en iyisi olmak". Anahtar sonuçlar: NPS'i 35'ten 50'ye çıkarmak, ilk yanıt süresini 2 saatin altına indirmek.
Onboarding
Yeni çalışanın teklif kabulünden itibaren ilk birkaç ay boyunca şirkete, ekibe ve işine uyum sağlamasını hedefleyen planlı süreç. Oryantasyondan daha uzun ve kapsamlıdır.
Örnek: Yeni satış uzmanına ilk gün bilgisayarı hazır verilir, ilk hafta bir "arkadaş" atanır, 30-60-90 günlük hedefleri yöneticisiyle birlikte belirlenir.
Organization Chart
Kurumdaki birimleri, pozisyonları ve raporlama ilişkilerini gösteren şema.
Örnek: Yeni çalışan organizasyon şemasına bakarak satın alma uzmanının finans direktörüne değil operasyon direktörüne bağlı olduğunu görür.
Organization Design
Stratejiyi hayata geçirecek birim, rol, karar yetkisi ve raporlama yapısının belirlenmesi.
Örnek: Ürün bazlı büyüyen bir şirket, fonksiyonel yapıdan her ürün için satış, pazarlama ve destek ekiplerini bir araya getiren iş birimi yapısına geçer.
Organizational Development (OD)
Kurumun etkinliğini ve sağlığını; yapı, süreç, kültür ve insan boyutlarında, davranış bilimlerinden yararlanarak planlı biçimde geliştirme çalışmaları.
Örnek: Bağlılık anketinde birimler arası iş birliği düşük çıkınca odak grupları yapılır, ortak hedefler belirlenir ve çapraz ekip projeleri başlatılır.
Orientation
Yeni çalışana şirketin tanıtıldığı, kuralların, birimlerin ve temel süreçlerin anlatıldığı genellikle birkaç günlük başlangıç programı. İSG eğitimi de bu dönemde verilir.
Örnek: Her ayın ilk pazartesi yeni başlayanlar bir günlük oryantasyona katılır: şirket tarihi, İK işlemleri, bilgi güvenliği ve iş sağlığı ve güvenliği eğitimi.
Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi
İşyerlerine iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve diğer sağlık personeli hizmetini dışarıdan sunmak için yetkilendirilmiş kuruluş.
Örnek: 35 çalışanlı bir firma kendi bünyesinde uzman ve hekim istihdam etmek yerine bir OSGB ile sözleşme yapar.
Gamification
Puan, rozet, seviye, liderlik tablosu gibi oyun öğelerinin eğitim ya da iş süreçlerine eklenerek katılım ve motivasyonun artırılması.
Örnek: Ürün bilgisi eğitiminde her modülü tamamlayan çalışan rozet kazanır; ay sonunda bölgeler arası quiz yarışması yapılır.
KVKK md. 6
Irk, etnik köken, siyasi düşünce, din, sağlık, cinsel hayat, ceza mahkûmiyeti, biyometrik ve genetik veriler gibi, işlenmesi daha sıkı koşullara bağlı veriler.
Örnek: Çalışanların sağlık raporları ve PDKS'deki parmak izi verileri özel nitelikli kişisel veridir; ayrı ve sınırlı erişimle saklanmalıdır.
4857 md. 75
İşverenin her çalışan için düzenlemek zorunda olduğu, kimlik bilgileri ve kanunlarda öngörülen belgeleri içeren dosya. İşveren bu bilgileri dürüstlük kuralına uygun kullanmak ve gizli tutmakla yükümlüdür.
Örnek: Çalışanın özlük dosyasında iş sözleşmesi, kimlik bilgileri, diploma, işe giriş bildirgesi, sağlık raporu ve imzalı eğitim kayıtları bulunur.
Passive Candidate
Aktif olarak iş aramayan ama doğru fırsat gelirse değerlendirmeye açık olan çalışan.
Örnek: İşinden memnun bir proje yöneticisine LinkedIn üzerinden kişisel bir mesajla ulaşılır; aday ilana başvurmamıştır ama görüşmeyi kabul eder.
Personel Devam Kontrol Sistemi
Çalışanların giriş-çıkış saatlerini kart, parmak izi, yüz tanıma ya da mobil uygulamayla kaydeden sistem. Puantaj ve fazla mesai hesabına veri sağlar; biyometrik veri kullanımı KVKK açısından özel nitelikli kişisel veri işleme sayılır.
Örnek: PDKS kayıtları bir çalışanın ay içinde 9 kez 30 dakikadan fazla geç kaldığını gösterir; aynı kayıtlar fazla mesai ödemesinin de dayanağıdır.
Performance Appraisal
Çalışanın belirli bir dönemdeki hedef gerçekleşmelerinin ve davranışlarının (yetkinliklerinin) önceden belirlenmiş ölçütlere göre değerlendirilmesi.
Örnek: Yıl sonunda bir uzmanın değerlendirmesi %60 hedefler, %40 yetkinliklerden oluşur; yönetici ve çalışan sonuçları birebir görüşmede konuşur.
Employer Cost / Total Employment Cost
Bir çalışanın işverene toplam maliyeti: brüt ücret, işveren SGK ve işsizlik payları, yan haklar ve diğer giderler.
Örnek: Brüt ücreti 50.000 TL olan bir çalışanın işverene aylık maliyeti, işveren primleri, yemek ve sağlık sigortası eklenince belirgin biçimde daha yüksektir.
Performance Improvement Plan
Beklenen performansın altında kalan çalışan için, eksik alanların, somut hedeflerin, verilecek desteğin ve süresinin (genellikle 30–90 gün) yazılı olarak belirlendiği plan. Geçerli nedenle fesih öncesinde iyileşme fırsatı verildiğini de belgeler.
Örnek: Hedeflerinin %60'ında kalan bir satış temsilcisiyle 60 günlük plan yapılır: haftalık ziyaret sayısı, yöneticiyle ortak saha günü ve iki ara değerlendirme.
Bonus / Incentive
Belirli bir dönemde bireysel, ekip ya da şirket hedeflerine ulaşılmasına bağlı olarak ödenen değişken ücret. Prime esas kazanca ve gelir vergisine tabidir.
Örnek: Satış temsilcisi çeyrek hedefini %110 gerçekleştirdiği için hedef priminin %120'sini alır; prim o ayın bordrosunda brüt olarak gösterilir.
PEK (5510 md. 80)
SGK priminin hesaplandığı tutar: ücret, prim, ikramiye ve benzeri ödemelerin brütü. Bazı ödemeler (ör. belli sınıra kadar yemek yardımı) prime esas kazanca dahil edilmez. Alt sınırı asgari ücret, üst sınırı prim tavanıdır.
Örnek: Ücreti prim tavanının üzerinde olan bir genel müdürün SGK primi, ücretinin tamamı üzerinden değil, tavan tutarı üzerinden hesaplanır.
Psychological Safety
Ekip üyelerinin soru sormaktan, hata kabul etmekten, farklı fikir söylemekten cezalandırılma ya da küçümsenme korkusu duymaması. Amy Edmondson'ın çalışmalarıyla yaygınlaştı.
Örnek: Bir yönetici toplantıyı "bu planda en zayıf gördüğünüz nokta nedir?" diye başlatır ve hatasını açıkça söyleyen çalışana teşekkür eder; ekipte sorunlar daha erken konuşulur.
Psychometric Assessment
Kişilik, bilişsel yetenek, dikkat ya da ilgi gibi özellikleri standart ve geçerliliği sınanmış yöntemlerle ölçen değerlendirme aracı.
Örnek: Çağrı merkezi için adaylara sayısal ve sözel muhakeme testi ile kısa bir kişilik envanteri uygulanır; sonuçlar mülakatta konuşulacak konuları belirler.
Time & Attendance Record
Çalışanların gün gün çalıştığı, izinli, raporlu, devamsız olduğu ve fazla mesai yaptığı sürelerin tutulduğu çizelge. Bordronun temel girdisidir.
Örnek: Ay sonunda her bölüm yöneticisi puantajı onaylar; 2 gün raporlu ve 6 saat fazla mesaisi görünen çalışanın bordrosu buna göre hesaplanır.
Responsible, Accountable, Consulted, Informed
Bir süreçte her işi kimin yaptığını (R), kimin sonuçtan hesap verdiğini (A), kimin görüşünün alındığını (C) ve kimin bilgilendirildiğini (I) gösteren tablo.
Örnek: İşe alım sürecinde ilanı İK uzmanı yayınlar (R), işe alım kararından birim müdürü sorumludur (A), bütçe için finansa danışılır (C), ekip bilgilendirilir (I).
6331 md. 3
İşyerinde meydana gelen; çalışan, işyeri ya da ekipmanı zarara uğratma potansiyeli olduğu halde zarara uğratmayan olay. Kayıt altına alınması kazaları önlemeye yardım eder.
Örnek: Raftan düşen bir koli kimseye çarpmadan yere düşer; olay ramak kala formuyla bildirilir ve rafa korkuluk takılır.
Reference Check
Adayın önceki yöneticileri ya da iş arkadaşlarıyla görüşülerek iş performansı ve davranışları hakkında bilgi alınması. Adayın bilgisi ve onayıyla yapılmalıdır.
Örnek: Teklif öncesinde adayın verdiği iki eski yöneticisi aranır ve ekip yönetimi ile zaman yönetimi hakkında aynı üç soru sorulur.
6331 md. 10
İşyerindeki tehlikelerin belirlenmesi, bunlardan kaynaklanacak risklerin analiz edilip derecelendirilmesi ve kontrol önlemlerinin kararlaştırılması. İşveren tarafından yapılması ya da yaptırılması zorunludur.
Örnek: Bir matbaada kesim makinesinin el kaptırma riski "yüksek" bulunur; makineye iki el kumandası ve koruyucu eklenir, operatörler eğitime alınır.
Recruitment Process Outsourcing (İşe alım süreç dış kaynak kullanımı)
Şirketin işe alım sürecinin tamamını ya da bir bölümünü dış bir hizmet sağlayıcıya devretmesi.
Örnek: Yeni bir fabrika açan şirket, 6 ayda 300 üretim personeli almak için işe alım sürecini bir RPO firmasına verir.
6331 md. 15
Çalışanların işe girişte, iş değişikliğinde, uzun süreli rahatsızlık sonrası işe dönüşte ve tehlike sınıfına göre belirli aralıklarla sağlık muayenesinden geçirilmesi.
Örnek: Çok tehlikeli sınıftaki bir işyerinde çalışanlar her yıl, tehlikeli sınıfta en az 3 yılda bir, az tehlikeli sınıfta en az 5 yılda bir periyodik muayeneden geçer.
4857 md. 19
Davranışı ya da verimiyle ilgili bir nedenle sözleşmesi feshedilecek işçiden, fesihten önce yazılı savunmasının istenmesi. Savunma alınmadan yapılan geçerli nedenle fesih geçersiz sayılabilir.
Örnek: Üç kez geç gelen ve uyarılan işçiye, olayları ve tarihleri içeren bir yazıyla 2 iş günü içinde savunma vermesi istenir.
Situation, Behavior, Impact (Durum, Davranış, Etki)
Geri bildirimi üç parçada vermeyi öneren model: hangi durumda, hangi gözlemlenebilir davranış ve bunun etkisi ne oldu.
Örnek: "Salı günkü müşteri toplantısında (durum) müşterinin sözünü üç kez kestin (davranış); müşteri sonunda soru sormayı bıraktı (etki)."
Sharable Content Object Reference Model
E-öğrenme içeriklerinin farklı LMS'lerde çalışabilmesini ve ilerleme, puan gibi bilgilerin LMS'e aktarılmasını sağlayan teknik standart.
Örnek: Bir eğitim firmasından alınan SCORM paketi şirketin LMS'ine yüklenir; çalışanın tamamlama durumu ve sınav puanı otomatik kaydedilir.
6356 s. Kanun
İşçilerin ya da işverenlerin ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak için işkolu esasına göre kurdukları tüzel kişilik. Sendikaya üye olmak ya da olmamak serbesttir.
Örnek: Bir işyerinde toplu iş sözleşmesi yapabilmek için sendikanın işkolunda en az %1, işyerinde ise işçilerin yarıdan fazlasını üye yapmış olması gerekir.
Quiet Quitting
Çalışanın işten ayrılmadan, yalnızca tanımlı görevlerini en düşük düzeyde yapıp ek çaba göstermeyi bırakması. Çoğu zaman düşük bağlılığın ya da tükenmişliğin işaretidir.
Örnek: Eskiden gönüllü projelere katılan bir uzman artık yalnızca zorunlu işleri yapar ve toplantılarda sessiz kalır; birebir görüşmede tanınmadığını hissettiği ortaya çıkar.
Sigortalı hizmet listesi
Çalışanın hangi işyerlerinde, hangi tarihlerde, kaç gün ve hangi kazançla bildirildiğini gösteren SGK kaydı. e-Devlet'ten alınabilir.
Örnek: İşe iade davası öncesinde işçi, kıdemini kanıtlamak için hizmet dökümünü e-Devlet'ten indirir ve giriş tarihini kontrol eder.
5510 s. Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu
Çalışanın ve işverenin, prime esas kazanç üzerinden SGK'ya ödediği sigorta primi. İşçi payı %14'tür (%9 malullük, yaşlılık ve ölüm, %5 genel sağlık sigortası); işveren payı ayrıca hesaplanır.
Örnek: Brüt 50.000 TL ücretten işçi payı olarak 7.000 TL SGK primi ve 500 TL işsizlik sigortası primi kesilir; işveren de kendi payını ayrıca öder.
5510 md. 81 ve ilgili kanunlar
Belirli koşulları sağlayan işverenlerin prim yükünü azaltan destekler: 5 puanlık işveren hissesi indirimi, genç ve kadın istihdamı, engelli istihdamı, yeni istihdam teşvikleri gibi.
Örnek: Prim borcu olmayan ve bildirgelerini zamanında veren bir işveren, 5 puanlık indirimden yararlanarak işveren MYÖ primini düşürür.
Specific, Measurable, Achievable, Relevant, Time-bound
Belirli, ölçülebilir, ulaşılabilir, ilgili ve zamana bağlı hedef yazma çerçevesi.
Örnek: "Müşteri memnuniyetini artırmak" yerine "Haziran sonuna kadar şikâyet çözüm süresini 5 günden 3 güne indirmek" yazılır.
Situation, Task, Action, Result (Durum, Görev, Eylem, Sonuç)
Davranışsal mülakat cevaplarını dört adımda yapılandırma yöntemi: durum neydi, görev neydi, ne yaptınız ve sonuç ne oldu.
Örnek: Aday "Satışların düştüğü bir çeyrekte (durum) bölge hedefini tutturmam gerekiyordu (görev); bayi ziyaretlerini ikiye katladım (eylem); hedefi %104 ile kapattık (sonuç)" diye anlatır.
Continuous Performance Management
Yıllık tek değerlendirme yerine hedeflerin, geri bildirimlerin ve gelişim görüşmelerinin yıl boyunca düzenli olarak yapıldığı yaklaşım.
Örnek: Şirket yıl sonu formunu kaldırmaz ama her çeyrek hedef güncellemesi ve aylık birebir görüşmeler ekler; yıl sonunda sürpriz not çıkmaz.
4857 md. 74
Kadın işçiye bir yaşından küçük çocuğunu emzirmesi için günde toplam bir buçuk saat verilen izin. Süre çalışma süresinden sayılır; hangi saatlerde ve kaç parça kullanılacağını işçi belirler.
Örnek: Saat 09.00–18.00 arası çalışan bir anne, süt iznini her gün işten bir buçuk saat erken çıkarak kullanır.
Core Values
Kurumun karar ve davranışlarına yön veren temel ilkeler. İşe alım, performans ve tanınma süreçlerine yansıtıldığında anlam kazanır.
Örnek: "Şeffaflık" değerini benimseyen şirket, ücret bantlarını tüm çalışanlarla paylaşır ve performans değerlendirmesinde bu değere uygun davranışları da puanlar.
Recognition
Çalışanların katkılarının sözlü, yazılı, sembolik ya da maddi biçimde görünür kılınması. Sık ve zamanında yapılan tanıma bağlılığı artırır.
Örnek: Şirket içi platformda çalışanlar birbirine "teşekkür kartı" gönderir; ayın en çok teşekkür alan çalışanı genel müdür toplantısında anılır.
İSG İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği
İşyerinin ana faaliyetine (NACE koduna) göre belirlenen tehlike düzeyi: az tehlikeli, tehlikeli ya da çok tehlikeli. Uzman ve hekim çalıştırma süreleri, eğitim süreleri gibi yükümlülükler buna göre değişir.
Örnek: Bir yazılım ofisi az tehlikeli, bir otomotiv yan sanayi fabrikası tehlikeli, bir maden ocağı çok tehlikeli sınıftadır.
Offer Acceptance Rate
Adaylara yapılan iş tekliflerinden kabul edilenlerin yüzdesi. Düşük oran, ücretin ya da aday deneyiminin rakiplerin gerisinde kaldığını gösterebilir.
Örnek: Çeyrek boyunca yapılan 25 tekliften 20'si kabul edildiyse teklif kabul oranı %80'dir.
Offer Letter
Seçilen adaya pozisyon, ücret, yan haklar ve başlama tarihi gibi koşulların yazılı olarak bildirildiği belge. Kabulünden sonra iş sözleşmesi imzalanır.
Örnek: Adaya gönderilen teklif mektubunda brüt ücret, yemek kartı, özel sağlık sigortası ve 1 Haziran başlama tarihi yazılıdır; aday imzalayıp geri gönderir.
4857 md. 64
Zorunlu nedenlerle işin durması, bayram öncesi veya sonrası çalışılmaması ya da işçinin talebiyle izin verilmesi hallerinde, çalışılmayan sürenin dört ay içinde işverence telafi ettirilmesi. Fazla çalışma sayılmaz.
Örnek: Bayram arifesinde tatil yapılan bir gün, sonraki haftalarda günde en çok 3 saat ve günlük 11 saati aşmamak üzere, tatil günleri hariç telafi edilir.
Promotion
Çalışanın daha yüksek sorumluluk ve genellikle daha yüksek kademedeki bir pozisyona geçirilmesi.
Örnek: İki yıl üst üste "beklentinin üzerinde" alan ve yetenek havuzunda olan uzman, kıdemli uzman kademesine terfi eder ve ücreti yeni bandın alt sınırına çekilir.
Reverse Mentoring
Genç ya da daha az kıdemli çalışanın, üst düzey yöneticiye dijital araçlar, yeni kuşak beklentileri gibi konularda mentorluk yapması.
Örnek: Genel müdür, 25 yaşındaki bir sosyal medya uzmanıyla ayda bir görüşerek yeni platformları ve genç çalışanların bakış açısını öğrenir.
Total Rewards
Çalışana sunulan değerin bütünü: ücret, prim, yan haklar, gelişim fırsatları, esneklik ve tanınma. Ücretten daha geniş bir bakıştır.
Örnek: Teklif görüşmesinde aday yalnız brüt ücreti değil, prim, sağlık sigortası, hibrit çalışma ve eğitim bütçesini içeren toplam ödül tablosunu görür.
6356 s. Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu
İşçi sendikası ile işveren ya da işveren sendikası arasında; ücret, çalışma koşulları ve tarafların hak ve yükümlülüklerini düzenlemek için yapılan, 1–3 yıl süreli yazılı sözleşme.
Örnek: Metal sektöründeki bir fabrikada TİS ile ilk yıl için %20 zam, yılda dört ikramiye ve 3 gün ek izin kararlaştırılır.
Burnout
Uzun süreli ve yönetilemeyen iş stresinden kaynaklanan; enerji kaybı, işe karşı mesafe ve verimde düşüşle kendini gösteren durum. Dünya Sağlık Örgütü bunu mesleki bir olgu olarak tanımlar.
Örnek: Aylardır hafta sonu da e-postalara cevap veren bir proje yöneticisi toplantılarda ilgisiz, hata oranı yüksek hale gelir; yöneticisi iş yükünü yeniden dağıtır.
Dave Ulrich HR Model (üç ayaklı İK modeli)
Dave Ulrich'in İK rollerine dayanan ve uygulamada İK'nın iş ortakları (HRBP), uzmanlık merkezleri (COE) ve hizmet merkezi olarak üç ayakta örgütlenmesini öneren model.
Örnek: Büyüyen bir holding, her şirkette ayrı İK ekibi yerine ortak uzmanlık merkezleri, tek hizmet merkezi ve şirketlere atanmış HRBP'lerle yapılanır.
2429 s. Kanun, 4857 md. 44 ve 47
Kanunla belirlenen bayram ve tatil günleri. Bu günlerde çalışılmazsa ücret kesilmez; çalışılırsa işçiye ayrıca o günün bir günlük ücreti ödenir.
Örnek: 29 Ekim'de çalışan bir işçiye aylık ücretine ek olarak bir günlük ücreti daha ödenir.
4857 md. 14 ve Uzaktan Çalışma Yönetmeliği (2021)
İşçinin iş görme edimini, işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında evde ya da teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yerine getirmesi. Yazılı sözleşmeyle kurulur; iş, çalışma süresi, ücret ve ekipman sözleşmede yazılır.
Örnek: Tamamen evden çalışacak bir yazılımcının sözleşmesine kullanacağı bilgisayarın işverence verileceği, internet giderine aylık katkı ve çalışma saatleri yazılır.
Salary Survey
Benzer sektör ve büyüklükteki şirketlerin pozisyon bazında ücret ve yan haklarını karşılaştıran araştırma. Ücret politikasının piyasaya göre konumunu gösterir.
Örnek: Ücret araştırması, şirketin yazılım geliştiricilere piyasa medyanının %12 altında ödediğini gösterir; bu, son yılda artan işten ayrılmaları açıklar.
Salary Advance
Hak edilmiş ya da edilecek ücretin bir kısmının ödeme gününden önce çalışana verilmesi; sonraki bordrolardan mahsup edilir.
Örnek: Ayın 15'inde 10.000 TL avans alan çalışanın ay sonu net ödemesinden bu tutar düşülür ve bordroda "avans kesintisi" olarak görünür.
Pay Band / Salary Range
Bir kademe ya da pozisyon grubu için belirlenen alt ve üst ücret sınırı. Bant genişliği genellikle orta noktanın %20–50'si kadar tutulur.
Örnek: Orta noktası 60.000 TL olan bir bandın alt sınırı 48.000, üst sınırı 72.000 TL olabilir; üst sınıra gelen çalışan ancak terfiyle daha yüksek ücrete geçer.
Salary Structure / Pay Scale
Pozisyon kademelerine göre en düşük, orta ve en yüksek ücretlerin belirlendiği tablo.
Örnek: Uzman kademesi için ücret skalası 50.000–70.000 TL brüt aralığındaysa, yeni bir uzman bu aralıkta deneyimine göre konumlandırılır.
Compensation Management
Ücretlerin iç adalet, piyasa rekabeti ve bütçe dengesi gözetilerek belirlenmesi ve güncellenmesi için kullanılan politika ve araçların bütünü.
Örnek: Şirket her yıl ücret araştırmasına katılır, pozisyonları kademelere yerleştirir ve zam bütçesini performansa ve bant içindeki konuma göre dağıtır.
Unpaid Leave
Ücret ödenmeyen izin. Kural olarak işçinin talebi ya da yazılı onayıyla verilir; işverenin tek taraflı ücretsiz izin dayatması işçiye haklı fesih imkânı verebilir. Kanunda doğum sonrası gibi özel ücretsiz izin hakları da vardır.
Örnek: Yurt dışında yüksek lisans yapmak isteyen çalışan 3 ay ücretsiz izin talep eder; izin süresince SGK bildirimi eksik gün nedeni olarak yapılır.
Shift
Kesintisiz ya da uzun süreli çalışılan işyerlerinde günün farklı zaman dilimlerinin farklı işçi gruplarınca çalışılması düzeni.
Örnek: Üç vardiyalı bir fabrikada 07–15, 15–23 ve 23–07 vardiyaları vardır; gece vardiyası haftalık değişimle dönüşümlü çalışılır.
KVKK md. 3
Kişisel verilerin işlenme amaçlarını ve vasıtalarını belirleyen, veri kayıt sisteminin kurulmasından ve yönetilmesinden sorumlu gerçek veya tüzel kişi. İş ilişkisinde genellikle işveren şirkettir; bordro firması gibi hizmet sağlayıcılar veri işleyendir.
Örnek: Bordroyu dış kaynağa veren şirket veri sorumlusu, bordro firması veri işleyendir; aralarındaki sözleşmeye veri güvenliği yükümlülükleri yazılır.
Fringe Benefits
Ücret dışında çalışana sağlanan menfaatler: yemek, ulaşım, özel sağlık sigortası, bireysel emeklilik katkısı, telefon, araç, eğitim desteği gibi.
Örnek: Bir şirket tüm çalışanlarına özel sağlık sigortası ve yemek kartı, yöneticilerine ayrıca araç ve yakıt kartı sağlar.
Structured Interview
Tüm adaylara aynı soruların aynı sırayla sorulduğu ve cevapların ortak bir puanlama anahtarıyla değerlendirildiği mülakat türü. Adaylar arasında adil karşılaştırma sağlar.
Örnek: Beş adayla görüşen iki yönetici, her soruyu 1–5 arası puanlayan aynı formu kullanır ve sonunda puanları yan yana koyarak karar verir.
Succession Planning
Kritik pozisyonlarda görevi devralabilecek kişilerin önceden belirlenmesi ve hazır hale getirilmesi. Her aday için "hemen hazır", "1–2 yılda hazır" gibi hazırlık düzeyi belirlenir.
Örnek: Fabrika müdürünün emekliliğine iki yıl varken üretim müdürü "1 yılda hazır" yedek olarak belirlenir ve gelişim planı başlatılır.
Talent Pool / High Potential Pool
Kritik pozisyonlara ileride getirilmek üzere belirlenen yüksek potansiyelli çalışanlar grubu.
Örnek: Değerlendirme merkezi ve 9 kutu sonuçlarına göre 15 kişi yetenek havuzuna alınır; her birine rotasyon ve mentor atanır.
Brain Drain
Nitelikli çalışanların başka şirketlere, sektörlere ya da yurt dışına gitmesiyle kurumun ya da ülkenin bilgi ve yetenek kaybetmesi.
Örnek: Bir yazılım şirketinde kıdemli geliştiricilerin yurt dışından aldıkları uzaktan iş teklifleriyle ayrıldığı görülür; şirket döviz bazlı ücret seçeneğini değerlendirir.
Talent Management
Kurumun ihtiyaç duyduğu yeteneklerin çekilmesi, geliştirilmesi, değerlendirilmesi ve elde tutulması için yürütülen bütünleşik İK süreçleri.
Örnek: Şirket işe alım, performans, yetenek havuzu ve yedekleme planlarını tek bir yetenek yönetimi takviminde birleştirir.
Competency-Based Interview
Adayın geçmişte yaşadığı somut durumlar üzerinden, pozisyon için gerekli yetkinliklere sahip olup olmadığını ölçen yapılandırılmış mülakat yöntemi.
Örnek: Takım liderliği pozisyonu için adaya "Ekibinizde çatışma çıkan bir durumu ve nasıl çözdüğünüzü anlatır mısınız?" diye sorulur ve cevap önceden belirlenmiş ölçeğe göre puanlanır.
Competency Model / Framework
Kurumda başarı için gerekli bilgi, beceri ve davranışların tanımlandığı, her yetkinliğin seviyelere göre davranış göstergeleriyle açıklandığı çerçeve. İşe alım, performans ve gelişim süreçlerinde ortak dil sağlar.
Örnek: "Müşteri odaklılık" yetkinliği uzman seviyesinde "müşteri talebine 24 saat içinde dönüş yapar", yönetici seviyesinde "müşteri geri bildirimlerini süreç iyileştirmeye dönüştürür" diye tanımlanır.
4857 md. 53–60
Deneme süresi dahil en az bir yıl çalışan işçinin hak kazandığı ücretli izin: 1–5 yıl (5 dahil) için 14 gün, 5–15 yıl arası 20 gün, 15 yıl ve fazlası için 26 gün. 18 yaş ve altı ile 50 yaş ve üstü işçilere en az 20 gün verilir.
Örnek: 7 yıllık kıdemi olan 35 yaşındaki çalışanın yıllık izni 20 iş günüdür; izin bölünerek kullanılabilir ama bir bölümü 10 günden az olamaz.
Leadership Development Program
Mevcut ve aday yöneticilerin liderlik, ekip yönetimi ve stratejik düşünme becerilerini geliştirmek için tasarlanmış, genellikle birkaç ay süren program.
Örnek: 20 yönetici adayı 9 ay boyunca modüler eğitimlere, aksiyon öğrenme projelerine ve birebir koçluğa katılır.
Merit Matrix
Zam oranını çalışanın performans notu ve ücret bandındaki konumu (compa-ratio) birlikte belirleyen tablo.
Örnek: Performansı "beklentinin üzerinde" ve compa-ratio'su %85 olan çalışana %30 zam, aynı performansla bandının üst ucundaki çalışana %20 zam verilir.
Bu aramayla terim bulunamadı. Yazımı kontrol edin ya da daha kısa bir kelime deneyin.
Aradığınız terim sözlükte yoksa Soru-Cevap'ta sorun; İK profesyonelleri yanıtlasın.
Tanımlar bilgilendirme amaçlıdır; hukuki ya da mali danışmanlık yerine geçmez. Mevzuat değişebileceği için güncel metni kontrol edin.
En fazla 4 firma karşılaştırılabilir
Siteyi geliştirmek için ölçüm çerezleri (Google Analytics, Microsoft Clarity) kullanmak istiyoruz. Onay vermezseniz yalnızca sitenin çalışması için gerekli çerezler kullanılır. Ayrıntılar